Spółki z o.o. mogą występować w obrocie w roli pożyczkodawców. Kodeks spółek handlowych w sposób szczególny reglamentuje udzielanie pożyczek przez spółkę jej funkcjonariuszom oraz udziałowcom. Chcąc uniknąć zarzutu nieważności umowy pożyczki, w niektórych przypadkach niezbędne jest udzielenie przez zgromadzenie wspólników zgody na dokonanie tej czynności przez spółkę.

Forma - najlepiej na piśmie

Umowa pożyczki opiewająca na kwotę większą niż 500 zł powinna być zawarta na piśmie. Taki wymóg zastrzega art. 720 § 2 Kodeksu cywilnego. Tyle że czyni to jedynie dla celów dowodowych. W przypadku jednak, gdy w roli pożyczkodawcy występuje spółka z o.o., czyli przedsiębiorca, to zakres tych ograniczeń nie jest znaczny (art. 74 § 2 i 3 K.c.).

Dochowanie formy pisemnej ma jednak spore znaczenie z punktu widzenia przeprowadzenia ewentualnej kontroli. Kontrolerzy mogą mieć bowiem wątpliwości, z jakiego tytułu nastąpiło przesunięcie środków pieniężnych pomiędzy spółką a jej zarządcą będącym zarazem wspólnikiem. W grę może wchodzić choćby dywidenda, zaliczka na dywidendę, wynagrodzenie za pracę, wynagrodzenie z umowy cywilnoprawnej czy właśnie pożyczka.

Treść umowy

Co powinno znaleźć się w umowie pożyczki? Z art. 720 § 1 K.c. wynika, że poprzez zawarcie umowy pożyczki pieniężnej pożyczkodawca przenosi na pożyczkobiorcę określoną ilość pieniędzy albo rzeczy oznaczonych tylko co do gatunku, a ten drugi zobowiązuje się tę ilość zwrócić. To minimalna treść umowy. Pozostałe kwestie, w tym również tak ważne jak sprawa terminu zwrotu, wysokość oprocentowania, zabezpieczenie zwrotu, mogą, ale nie muszą się znaleźć w umowie. Oznacza to, że pożyczka może być udzielona bez określenia z góry terminu zwrotu i bez oprocentowania. Zresztą tego rodzaju pożyczki dominują w układach między spółkami a osobami zaangażowanymi w ich funkcjonowanie.

Zgoda zgromadzenia wspólników

W Kodeksie spółek handlowych znajdują się regulacje mające chronić spółkę przed zawieraniem niekorzystnych dla niej niektórych umów, w tym umów pożyczek. Chodzi tu konkretnie o umowy kredytu, pożyczki, poręczenia lub inne podobne umowy zawierane z członkiem zarządu, rady nadzorczej, komisji rewizyjnej, prokurentem, likwidatorem albo na rzecz którejkolwiek z tych osób.

Z uwagi na powiązanie strony takiej umowy ze spółką, konieczna jest dodatkowa ochrona interesów tego drugiego podmiotu. Dlatego też art. 15 § 1 K.s.h. wymaga, by zgromadzenie wspólników wyraziło zgodę na zawarcie takiej umowy. Dokonanie takiej czynności bez zgody będzie skutkować nieważnością umowy (art. 17 § 1 K.s.h.). Zgoda może być wyrażona również po zawarciu umowy, ale nie później niż w 2 miesiące po złożeniu oświadczenia przez spółkę. Takie potwierdzenie będzie miało moc wsteczną do chwili zawarcia umowy.

W pewnych sytuacjach może być również wymagana zgoda na zawarcie umowy pożyczki pomiędzy spółką a jej wspólnikiem. Dotyczy to przypadku, gdy kwota pożyczki przekracza dwukrotność kapitału zakładowego, chyba że umowa spółki stanowi inaczej (art. 230 K.s.h.). Brak uchwały w tej sytuacji nie powoduje jednak nieważności umowy. Co najwyżej może stanowić przyczynek do pociągnięcia osób reprezentujących spółkę do odpowiedzialności organizacyjnej lub odszkodowawczej.

Wspólnik, któremu spółka ma udzielić pożyczki, nie jest wyłączony od głosowania w sprawie o udzielenie zgody na dokonanie tej czynności.

Zasady reprezentacji spółki

Przy zawarciu umowy pożyczki spółka powinna być reprezentowana zgodnie z postanowieniami swej umowy lub też Kodeksu, czyli najczęściej przez dwóch członków zarządu lub jednego członka i prokurenta.

Wyjątek od tej zasady dotyczy natomiast zawierania umowy między spółką a członkiem zarządu. W tych wypadkach spółkę powinna reprezentować rada nadzorcza lub pełnomocnik powołany uchwałą zgromadzenia wspólników (art. 210 § 1 K.s.h.). Powołanie pełnomocnika może nastąpić w tej samej uchwale, w której zgromadzenie wyraża zgodę na zawarcie umowy.

W wypadku gdy umowa zawierana jest przez spółkę jednoosobową z jej jedynym wspólnikiem będącym zarazem jedynym członkiem zarządu, powyższy sposób reprezentowania spółki nie obowiązuje. Wówczas umowa zawierana jest na zasadach ogólnych (tzn. ta sama osoba podpisuje umowę za pożyczkodawcę i pożyczkobiorcę), tyle że musi być zawarta w formie aktu notarialnego. O zawarciu umowy notariusz zawiadomi sąd rejestrowy, przesyłając wypis aktu notarialnego.

Skutki podatkowe

Umowa pożyczki podlega opodatkowaniu podatkiem od czynności cywilnoprawnych. Stawka podatku od umowy pożyczki wynosi 2%, a podstawę opodatkowania stanowi kwota lub wartość pożyczki. Obowiązek podatkowy w PCC ciąży na pożyczkobiorcy - w omawianym przypadku - na wspólniku lub funkcjonariuszu spółki. Deklarację podatkową należy złożyć na formularzu PCC-3. Termin do uiszczenia podatku i złożenia deklaracji wynosi 14 dni od zawarcia umowy pożyczki.

Warto pamiętać, że niekiedy stawka podatku wynosi 20%. Jest tak, gdy przed organem podatkowym lub organem kontroli skarbowej w toku czynności sprawdzających, postępowania podatkowego, kontroli podatkowej lub postępowania kontrolnego podatnik powołuje się na fakt zawarcia umowy pożyczki, a należny podatek od tej czynności nie został zapłacony.

Dodatkowo należy zwrócić uwagę na przypadki nieoprocentowanych pożyczek udzielanych przez spółkę osobom fizycznym zaangażowanym w jej funkcjonowanie. W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjęte jest stanowisko, że odsetki, których nie uiszcza pożyczkobiorca, są nieodpłatnym świadczeniem stanowiącym przychód pożyczkobiorcy. Wynika to z art. 11 ust. 1 i 2a pkt 4 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych.

Podstawa prawna

Ustawa z dnia 15.09.2000 r. - Kodeks spółek handlowych (Dz. U. nr 94, poz. 1037 ze zm.)

Ustawa z dnia 23.04.1964 r. - Kodeks cywilny (Dz. U. nr 16, poz. 93 ze zm.)