Praca w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, mimo znacznych ograniczeń, nadal uprawnia do przechodzenia na emeryturę przed ukończeniem powszechnego wieku emerytalnego. Fakt wykonywania takiej pracy trzeba jednak odpowiednio udokumentować.

Za pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach uważa się pracowników zatrudnionych przy pracach o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagających wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia.

Okresami pracy uzasadniającymi prawo do wcześniejszej emerytury są jednak wyłącznie okresy, w których praca w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze była wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy, obowiązującym na danym stanowisku pracy. Nie bierze się ponadto pod uwagę okresów niewykonywania pracy, za które pracownik otrzymał po dniu 14 listopada 1991 r. wynagrodzenie lub świadczenia z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa.

Kwestię tę reguluje art. 32 ustawy emerytalnej oraz § 2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, zwanego dalej rozporządzeniem.

Świadectwa z zakładu pracy

Okresy wykonywania pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, w świetle art. 125a ust. 2 ustawy emerytalnej oraz § 2 ust. 2 rozporządzenia, stwierdza - na podstawie posiadanej dokumentacji - zakład pracy. Może to zrobić w:

• świadectwie pracy lub
   
• świadectwie wykonywania pracy w szczególnych warunkach, wystawionym według wzoru stanowiącego załącznik do przepisów wydanych na podstawie § 1 ust. 2 rozporządzenia.

Wymienione dokumenty powinny zawierać, oprócz danych osobowych ubezpieczonego i ogólnego okresu zatrudnienia, okres wykonywania pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, jej rodzaj oraz nazwę stanowiska pracy - ze wskazaniem odpowiedniego wykazu, pozycji rozporządzenia, jak również zarządzenia resortowego. Nazwa stanowiska pracy w szczególnych warunkach, na jakim był zatrudniony pracownik, wykazana w świadectwie musi odpowiadać nazwie wymienionej w wykazie aktu resortowego. Nie może być ona ani niepełna, ani podobna.

W nieco innej sytuacji są prywatni pracodawcy, których nie obowiązywały zarządzenia resortowe. Przy potwierdzaniu okresów pracy w szczególnych warunkach mogą się oni powoływać jedynie na rodzaje prac w szczególnych warunkach, zawarte w wykazach A i B, stanowiących załącznik do rozporządzenia.

Gdy firma już nie istnieje

Nie wszyscy ubezpieczeni na bieżąco (po ustaniu stosunku pracy) otrzymywali potwierdzenie wykonywania pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Jeżeli dana firma istnieje, a akta osobowe zostały zachowane, to nie ma problemu z ich wystawieniem.

Sprawa się nieco komplikuje, gdy zakład pracy został zlikwidowany. W takim przypadku, jako środki dowodowe dopuszczalne są kserokopie dokumentów, potwierdzające okresy pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, sporządzone przez archiwa na podstawie posiadanej przez nie pracowniczej dokumentacji osobowej. Należy jednak pamiętać, iż ocena merytoryczna przedłożonej dokumentacji należy do organu rentowego.

Jeżeli sporządzone przez archiwum kserokopie dokumentów budzą wątpliwości organu rentowego, archiwum ma obowiązek udostępniania, do kontroli prowadzonej przez ZUS, dokumentów, których kserokopie wydało osobie zainteresowanej. Natomiast w przypadku gdy z przedłożonej dokumentacji nie można ustalić:

• charakteru bądź stanowiska pracy,
   
• przynależności resortowej zakładu pracy, albo
   
• czy praca w szczególnych warunkach wykonywana była stale i w pełnym wymiarze czasu pracy,

organ rentowy nie uwzględni wskazanego przez zainteresowanego okresu pracy, jako okresu wykonywania pracy w szczególnych warunkach, wydając stosowną decyzję. Ubezpieczonemu pozostaje wówczas dochodzenie swoich uprawnień na drodze sądowej.

Na potwierdzenie okresów pracy w szczególnych warunkach w postępowaniu przed organem rentowym nie można przedłożyć zeznań świadków.

Ewidencja w zakładzie pracy i ZUS

Obecnie, tj. począwszy od 2009 r., osoby wykonujące prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze nie powinny mieć problemu z potwierdzeniem tego faktu. ZUS, w oparciu o art. 41 ustawy o emeryturach pomostowych, prowadzi bowiem centralny rejestr pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, za których jest przewidziany obowiązek opłacania składek na Fundusz Emerytur Pomostowych.